Hội An - Bảo tồn đô thị già trong lòng thành phố trẻ

Sau 10 năm, đô thị cổ Hội An phát triển kinh tế nhưng hồn phố vẫn còn đó với mái ngói âm dương rêu xanh, vẫn những bước thinh không lặng lẽ khi phố về đêm. Bảo tồn trong sự phát triển - đó là mục tiêu chính, quan trọng nhất mà chính quyền địa phương đặt ra đối với việc giữ gìn và phát huy những giá trị văn hóa của đô thị già trong lòng thành phố trẻ... Nỗ lực bảo tồn 1/4 thế kỷ… Hội An là di sản đô thị đầu tiên ở Việt Nam được gọi đúng tên, được nghiên cứu từ nhiều phương diện, bởi nhiều lực lượng chuyên môn khác nhau trên cơ sở phương pháp luận và bài bản kỹ thuật tương ứng. Bắt đầu từ năm 1982, phố cổ Hội An được nghiên cứu với tư cách là di sản đô thị, do tiểu ban Ba Lan - Việt Nam về trùng tu kiến trúc Chăm cùng cán bộ Trung tâm Bảo tồn và tu bổ di tích Trung ương phối hợp thực hiện. Cách tiếp cận về chuyên ngành kiến trúc, kiểm kê và điều tra từng căn nhà theo phương pháp thống kê học, lập sơ đồ khu phố cổ thể hiện sự đúc kết các dữ liệu khảo sát tỉ mỉ và chuyên nghiệp. Đây được xem là một thành quả nghiên cứu rất có giá trị, bởi nó là xuất phát điểm cho mọi bước tiếp theo về bảo tồn di sản đô thị cổ Hội An. Thời kỳ thứ 2 của công cuộc nghiên cứu và bảo tồn Hội An bắt đầu từ những năm 90 của thế kỷ trước bởi sự tham gia của các chuyên gia đến từ trường Đại học nữ Chiêu Hòa (Nhật Bản) dưới sự điều hành của TS -KTS H.Tomoda. Đây là giai đoạn có sự khảo cứu kỹ lưỡng cấu trúc gỗ, hướng dẫn bài bản kỹ thuật tu sửa nhà cổ, từ khâu xây dựng hiện trạng, phân tích nguyên nhân hư hại đến giải pháp chi tiết về gia cố và thay thế khi bắt buộc.

Trong "Dự án tổng thể đầu tư bảo tồn và khai thác di tích khu phố cổ Hội An" được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt (Quyết định 240/TTg ngày 14-4-1997) cũng như toàn bộ quá trình bảo tồn di sản trong hơn 2 thập kỷ qua, chính quyền địa phương và các cấp liên quan luôn nhất quán theo đuổi những định hướng cơ bản: Bảo tồn địa bàn tự nhiên-sinh thái lịch sử - nhân văn của Hội An; giữ gìn nguyên vẹn khu phố cổ với đầy đủ các loại hình kiến trúc, gắn liền bảo tồn di sản với quyền lợi người dân; coi di sản văn hóa là tài nguyên đặc trưng, là động lực phát triển kinh tế - xã hội... Và điều này đã được GS- KTS Hoàng Đạo Kính khẳng định : "Di sản kiến trúc Hội An đã được bảo tồn và phát huy tác dụng hiệu quả hơn cả, so với các di sản kiến trúc đô thị cổ khác ở nước ta".

"Những hiện tượng này (biến động về nhà cổ và loại hình kinh doanh mới - PV) có bản chất vừa sâu xa vừa tức thời, đang là những hội chứng có sự biến hóa từ trong ra... Điều này có nguy cơ làm rỗng ruột hóa di sản. Tôi e ngại với đà này, nếu không có biện pháp thì Hội An sẽ dần trở thành khối bất động sản được bảo tồn tươm tất, mà cộng đồng dân cư của nó thì đã đổi máu". GS - KTS HOÀNG ĐẠO KÍNH

Chính những người trực tiếp tham gia bảo tồn và trùng tu phố cổ Hội An cũng nhận xét, công tác này không những khắc phục tình trạng xuống cấp kịch tính của các di tích mà còn nâng cấp diện mạo chung của khu phố cổ, nâng cao chất lượng sống cho người dân, tạo nên sự đảm bảo cho di sản tồn tại lâu dài hơn. Ông Nguyễn Chí Trung, Giám đốc Trung tâm bảo tồn - quản lý di tích Hội An cho biết : "Ngay từ đầu chúng tôi luôn xác định việc bảo tồn phải đặt trong sự phát triển của xã hội. Điều này thể hiện ở quy chế quản lý, sử dụng di tích khu phố cổ do thị xã Hội An ban hành năm 2006. Với chủ trương không biến phố cổ thành bảo tàng, chúng tôi luôn tính tới và mở đường cho sự song tồn 2 nhân tố cơ bản: Di sản kiến trúc và nhu cầu tiếp tục sống của cư dân, tiếp tục phát triển đô thị. Nó khả thi về sự chấp nhận tất yếu phần "mềm" và phần "cứng" trong bảo tồn. Nó sát với di tích và chấp nhận được đối với chủ nhân của chúng”.

Những nguy cơ tiềm ẩn

Tại Hội nghị tổng kết đánh giá kết quả thực hiện "Dự án tổng thể đầu tư bảo tồn, tu bổ và khai thác di tích phố cổ Hội An mới đây, đã có nhiều phương án đưa ra nhằm bảo tồn một Hội An song hành với sự phát triển. Bao gồm : Mở rộng công tác trùng tu, tôn tạo và khai thác các di tích ngoài khu phố cổ; khảo sát toàn diện khu dân cư phố cổ, cân bằng được quyền lợi người dân và quyền lợi di sản...

26 năm trước, Hội An nghèo nàn thường bị rung chuyển bởi hơn 700 cỗ máy gỗ dệt vải thô xuất khẩu. Không một ai dám mơ tưởng đến một Hội An sầm uất, nhộn nhịp người như bây giờ. Thế nhưng chỉ trong 26 năm ấy đã có hàng trăm khách sạn, hàng trăm cửa tiệm mọc lên. Điều đó cho thấy được tốc độ phát triển mạnh mẽ của Hội An. Hơn 65% GDP của thành phố là từ dịch vụ-du lịch-thương mại, một tỷ trọng xấp xỉ với các trung tâm du lịch lừng danh trên thế giới.

Nhưng cũng chính điều đó đã đặt ra cho di sản Hội An nhiều nguy cơ tiềm ẩn. Một trong những nguy cơ đầu tiên đó là đánh mất sự cân bằng đô thị trong phát triển. Cho đến nay, hầu hết các yếu tố tài nguyên di sản đều được khai thác tập trung ở khu phố cổ. Lượng khách lớn, hệ thống công trình du lịch, dịch vụ càng nhiều. Chính những nhân tố này sẽ lấn át đi hạt nhân di sản, khiến cho nó ngày càng nhỏ bé và không tương xứng. Bên cạnh những nguy cơ xuống cấp các công trình cổ và cũ chưa được khắc phục, thiên tai, sự tấn công của mối mọt, sự quá tải dân số... thì nguy cơ tự đánh mất mình cũng đang được nhiều nhà nghiên cứu nhắc đến. Về phương diện vật thể, sự phát triển ồ ạt các dịch vụ đã khiến cho phố cổ Hội An đang có những biến động thầm lặng, từ năm 1999 đến nay có hơn 83 trường hợp chuyển nhượng nhà, 181 trường hợp cho những người từ các địa phương khác thuê nhà, 264 trường hợp chủ nhà di dời khỏi chỗ ở cũ. Cùng với đó là sự hình thành những ngành kinh doanh mới lạ, chỉ trong khoảng thời gian ngắn...

Bảo tồn trong phát triển cũng chính vì thế đã đặt ra cho Hội An nhiều vấn đề cần được hướng đến và giải quyết triệt để. Ông Trần Minh Cả - Phó Chủ tịch UBND tỉnh cho rằng: "Chúng ta có trong tay một di sản. Chúng ta đã và đang sống tốt hơn nhờ di sản đó. Việc bảo vệ và gìn giữ nó là nhiệm vụ của mỗi người dân Hội An chúng ta. Sự phát triển khi nào cũng kéo theo những biến thể khác tác động đến di sản. Căn cơ và quyết liệt hơn nữa trong việc bảo tồn và trùng tu di sản luôn phải được đặt lên hàng đầu"… Chính vì thế, ở tầm định hướng vĩ mô, nên cân nhắc vai trò và những thế mạnh. Cần chọn trọng tâm và đặt ra những giới hạn trong sự phát triển để có đảm bảo cho Hội An phát triển mạnh, củng cố mình về chiều sâu, khẳng định được cái "Tôi"  trong thời đại hội nhập.

QUANG MINH - Báo Quảng Nam